Verschil spreekwoorden en gezegden: hoe leg je het helder uit in de klas?

Een spreekwoord is een vaste uitdrukking die een algemene waarheid of levenswijsheid bevat. Vaak is het een korte zin, soms op rijm en de betekenis is figuurlijk. Neem bijvoorbeeld: “Het paard achter de wagen spannen”. Dit betekent natuurlijk niet dat je letterlijk een paard verkeerd vastmaakt, maar dat je iets helemaal verkeerd aanpakt.

Spreekwoorden zijn door de eeuwen heen ontstaan. Ze komen bijvoorbeeld uit de Bijbel, uit oude beroepen of uit het dagelijks leven van vroeger. Denk aan invloeden uit de landbouw en scheepvaart – niet zo vreemd in een land als Nederland. Het mooie is dat spreekwoorden vaak tijdloos zijn; de situatie verandert, maar de wijsheid blijft relevant.

Gezegden lijken op spreekwoorden, maar er is een belangrijk verschil. Een gezegde is geen volledige zin met een algemene les, maar een vaste uitdrukking die je gebruikt als onderdeel van een zin. Bijvoorbeeld: “met de benenwagen”. In plaats van te zeggen: “Wij gaan lopend naar de stad”, kun je zeggen: “Wij gaan met de benenwagen naar de stad.”

Hier zit precies het verschil tussen spreekwoorden en gezegden: Een spreekwoord staat op zichzelf en bevat een boodschap, terwijl een gezegde een onderdeel is van een zin en geen volledige wijsheid uitdraagt.

Voor leerlingen in groep 5 t/m 8 is het begrijpen van het verschil spreekwoorden en gezegden essentieel om taal beter te kunnen interpreteren. Het helpt hen om teksten beter te begrijpen, humor te herkennen en zich rijker uit te drukken.

Toch merken veel leerkrachten en rt’ers dat leerlingen deze begrippen vaak door elkaar halen. Dat is niet gek: beide vallen onder figuurlijke taal en lijken qua vorm soms op elkaar. Door expliciet aandacht te besteden aan het verschil spreekwoorden en gezegden, geef je leerlingen houvast.

In Kinheim Blokboek Spreekwoorden & Gezegden wordt deze aanpak concreet gemaakt. Leerlingen maken kennis met meer dan honderd spreekwoorden en gezegden en oefenen actief met betekenis en gebruik.

De opbouw is overzichtelijk en motiverend:

• Per thema worden zestien spreekwoorden aangeboden.
• Leerlingen kiezen uit drie mogelijke betekenissen.
• Antwoorden leiden naar figuurtjes waarmee een nieuw spreekwoord wordt ontdekt.
• Daarna volgen opdrachten om de spreekwoorden actief toe te passen.

Op deze manier wordt het leren geen droge oefening, maar een ontdekkingstocht. En dat is precies wat nodig is om spreekwoorden en gezegden echt te laten beklijven.